Dostoyevski Budala’nın son bölümünde, gerçek hayatın romanlardaki kurgulanmış olaylardan çok daha ilgi çekici vakalarla dolu olduğundan bahsettiğinde hiç çekinmeden benimsemiştim bu düşüncesini.

Şili’de Allende döneminin en ünlü polislerinden biri olan Abel Romero’nun çözdüğü çok ilginç bir olayı anlatacağım. Bolano abimiz bir kitabında bu olaydan bahseder.

Valparaiso’da Ugalde caddesindeki bir pansiyonda alnında kurşun yarasıyla bir ceset bulunur. Oda kapısının mandalı kapalı ve arkasına da bir sandalye dayalıdır. Pencereler içeriden kapalıymış; üstüne üstlük, pencereden biri çıkacak olsa, caddeden görülürmüş. Cinayet silahı ölünün yanında bulunduğundan başlangıçta verilen hüküm barizmiş: İntihar. Ancak ilk delillere göre adli polis kurbanın silahı ateşlemediğini saptamış. Ölenin adı Pizarro imiş, bilinen bir düşmanı yokmuş; düzenli bir hayatı varmış, dahası bekar ve bir mesleği ya da hayatını kazandığı bir işi yokmuş, gene de sonra, güneyli varlıklı bir aile olan anne babasının ona aylık harçlık gönderdiği ortaya çıkmış.

Dava gazetelerin ilgisini çekmiş haliyle. Katil kurbanın odasından nasıl çıkmıştır? Kapının mandalının dışarıdan kapatılması, pansiyonun diğer odalarında denendiği üzere neredeyse imkansızdır. Mandalı kapatmak, ayrıca bir de kapama kolunun üstüne bir sandalye koyarak kapıyı sıkıştırmak, akla hayale sığmayacak bir iştir. Pencereler araştırılır: Eğer sert ve keskin bir darbeyle kaplamanın üst tarafından kapatılırsa, pencerenin sürgüsü on seferde bir yerine oturuyormuş. Ama oradan kaçabilmek için ip cambazı olmak ve sokakta da kimsenin olmaması gerekiyormuş. Yoldan geçenler kafalarını kaldırsalar pencereleri rahatlıkla görebilirmiş ve cinayet caddenin oldukça kalabalık olduğu bir saatte işlenmiş. Sonuçta diğer seçeneklerin imkansız oluşu nedeniyle polis ulusal basının ip cambazı adıyla vaftiz ettiği katilin pencereden kaçtığı sonucuna varır. 

Derken sahneye Abel Romero çıkar ve cinayeti yirmi dört saatte çözer. Olaylar Romero’nun daha sonra Bolano’ya anlattığı gibi şöyle gerçekleşir:

Kurban Pizarro, pansiyon sahibesinin oğlu at yarışı meraklısı Enrique Martinez ile yakın bir ilişki içindedir. Anlaşılan o ki Martinez borç batağına saplanmıştı ve Pizarro’yu bir şekilde bu işlere bulaştırmıştı. Bir müddet, Martinez’in şansının yaver gitmediği süre boyunca, iki arkadaş kurbanın ailesinin mali yardımlarıyla ortak maceralar yaşarlar. Ama bir gün, pansiyon sahibesinin oğlunun işleri iyiye gitmeye başlar ve Pizarro’yu yaya bırakır. Pizarro’da dolandırıldığını düşünür. Kavga ederler, birbirlerini tehdit ederler, bir öğle vakti Martinez silahıyla Pizarro’nun odasına gelir. Niyeti onu öldürmek değil, yalnızca gözünü korkutmaktır; fakat sahnenin tam ortasında, Martinez namluyu Pizarro’ya doğrulttuğu anda tabanca yanlışlıkla ateş alır.

Ne yapacak? İşte o zaman, Martinez, en kötü kabusunun ortasında, hayatının yegane dahice davranışını sergiler. Öylece çekip giderse şüphelerin er ya da geç kendi üzerine toplanacağını bilir. Pizarro cinayeti süslenerek sunulmazsa peşine düşülecektir, bu yüzden cinayeti bir gizeme büründürür.

Olay basittir. Kapıyı içeriden kapatır, sandalyeyi sağlamca kapının ardına yerleştirir. Silahı ölünün eline tutuşturur, pencereleri kontrol eder ve intihar sahnesinin hazır olduğuna emin olunca dolaba girip bekler… Annesini iyi tanır, diğer pansiyonerleri de, o sırada yemek yiyor ya da salonda televizyon seyrediyorlardır, bilir, jandarma gelmeden kapıyı kıracaklarına güvenir. Nitekim kapıya yüklenirler ve kırıp içeri girerler. Dolabın kapısını dahi kapatmamış Martinez ise usulca, cesedi seyreden pansiyonerlerin arasına katılır. Olayın şaşkınlığıyla kimse farkına bile varmaz.

O an orada bulunmayan Abel Romero dışında elbette.

♫ Mono - Follow the Map  

Christoffer Boe’nin 2003 tarihli Reconstruction filminin başında en iyi epigraflardan biriyle karşılaşırsınız: “Unutmayın ki, her şey yalnızca bir film, bir yaratı. Ama yine de acıtır.” Biz yalnızca ortak olurken bu acıya böylesi alt ediliyorsak, yaratıcısının halini göz önüne getirin… Demeli miyim, bilemiyorum. Zira benim sanat anlayışımda üreterek rahatlamak diye bir şey yoktur. Fakat sonra, 6 Nisan’daki IKSV konserinde Shara bu şarkıya başlarken “for someone who’s gone away” demişti.

Bu konuyu artık tekrar düşünüyorum. 

♫ My Brightest Diamond - Gone Away

“Hepinizi tanıyorum.

Ve zincirleri kıran aylaklığınızın keyfini onaylıyorum…

Bu yüzden Güneş’i taklit edeceğim.

Dünyadan güzelliği saklayan, alçaklığı cesaretlendiren

ve bunun sürmesini arzu eden,

kendini daha da memnun etmek için evhamları körükleyenlerdi.

Tüm yıl boyunca şölenler düzenleyen,

işin sıkıcılığından kurtulmaya çalışanlar…

Öyle zamanlar olur ki şiddetli arzular gelir,

ve muazzam birkaç durum dışında hiçbir şey doyurmaz olur.

Bu düzensizliği bıraktığımız zaman konuşmaya gerek kalmayacak, 

Onların umutları kırılacak…

Ve benim neslim zamanla bir metal gibi parlayacak,

hünerleriyle, ilgiyi daha fazla üzerine çektiği zaman,

kimse onun sahip olduğu üne ulaşamayacak.

Sanattaki başarımı herkese göstereceğim,

ve hiç kimse şüphe etmesin,

yitirilmiş zamanı geri getireceğim!“ 

Henry IV, Part I, William Shakespeare

♫ Claire Pichet & Yann Tiersen - Rue des Cascades

Aklı başında her adam yalnızca kendinden bahseder. Dostoyevski’den daha mı iyi bileceksiniz? Hayatın kendine borçlu olduğu duygusunu içtenlikle taşıyan bir adamı dinlemenin burukluğunu iyi bir roman size yaşatabilir. İşin ilginç yanı, alacaklarını, size saatlerce dinleyebileceğiniz mahrumiyetlerini dile getirerek hak eder. Yaptıkları iyilikler için bile özür dileme isteğiyle doludur böyle romanlar, çünkü iyilik yapmanın da bir hak olduğuna inanırlar. Yine de hak etmediklerini kendilerine pay olarak almayı ihmal etmezler, kızmayın, bunu hak edip de alamadıklarına sayacaklardır. Karakterlerinin gülümsemelerinde derdini dökmekten umulan iç ferahlığını bekleyen bir şeyler, nasıl desem, bir sabırlılık vardır. Ve bu yersiz sabır, sırasız bir gülünçlük duygusu doğurur içinizde. Tıpkı yaşam gibi.

♫ Lhasa de Sela - Con Toda Palabra

Infinity and the Mind kitabında matematikçi ve bilim kurgu yazarı Rudy Rucker, Roma’da bir kiliseyi ziyaretini anlatır; bu kilisenin dışında dev bir taş disk durmaktadır. Diskin üstünde, ağzı bel hizasında bulunan saçlı sakallı bir adam tasviri vardır. Efsaneye göre, Tanrı buyurmuştur ki, bu ağzın içine elini uzatan ve yanlış bir cümle söyleyen kişi elini bir daha hiçbir zaman geri çekemeyecektir. Rucker bu kiliseye gider, elini adamın ağzının içine koyar ve şöyle der:

“Elimi bir daha hiç geri çekemeyeceğim.”

♫ Philip Glass - Opening [Glassworks]

Bu şarkıyı uzun zaman sonra ilk dinleyişimde, başındaki sözlerin bana “Rayleigh scattering” diye bilinen elastik ışık saçılımını hatırlatmasını yakında mezun olacağım gerçeğine bağlıyorum. Anlaşılan mühendislik iliklerime işledi artık. Yine de o “mühendis kafası”ndan uzak kalma kaygısı da peşimi bırakmıyor. Neyse, çok sıkı bir Morrissey dinleyicisi sayılmam zaten. Morrissey’e, Wilde hayranlığını duyduktan sonra ilgi göstermeye başlamıştım. Sonra hafiften sarmalamadı değil. The Smiths’in “parmak uçlarına” kadar da uzandık velhasılı kelam. Oralarda bir şarkının sözlerini hala unutamam. 1985 tarihli Queen is Dead (en hoşuma giden albümleridir de) albümünün Cemetary Gates şarkısında geçer:

Keats and Yeats are on your side 

but you lose 

‘cause weird lover Wilde is on mine.

Böyle bir güzellik olabilir mi. Güzellik demişken, Wilde da ayrıksı estetik anlayışıyla güzellik takıntılı bir adamdır. Ama talihsizlik bu ya, önyargılı olsun olmasın Wilde’la ilk kez karşılaşan herkesin onu itici bulduğu söylenir… Tabii Wilde konuşmaya başlayana kadar. Öyle ki, görünümünün insanı iten tavrı bir anda apaçık hayranlığa, koşulsuz bir sevecenliğe bırakırmış kendini. Bizim gibi görünüşleriyle ilgi çekmeyen adamların da yalın gibi gözüken ihtişamlı silahıdır bu. Gide, “onun en güzel yazıları bile, konuşmalarının görkemli parlaklığının soluk bir yansımasıdır” diye yazar. Üstelik konuşmadaki ustalığının ancak Sokrates’le karşılaştırılabileceği söylenir. Sanki oturup Sokrates’i dinlemiş teresler. Boşverelim, Wilde’ı konuşurken gözümün önüne getirince etli gıdısını çimdiklediğini, hafifçe çekiştirdiğini de görür gibi oluyorum. Bir de neden bilmiyorum, aklıma hep Prens Mışkin’i getirir Wilde. İkisi aynı kişiymiş gibi. Duyduğum acımaya eşlik eden gülünçlük duygusunu benzer şekilde yaşattıklarından olsa gerek. 

İlginçtir, pek bilinmez ama, Wilde’ın Türkçeyle dolaylı da olsa bir ilişkisi vardır. Zira şair ve çevirmen olan annesinin başka dört dille birlikte Türkçeden de çevirileri vardır. Bunların hangi metinler olduğuna henüz ulaşabilmiş değilim. 

Wilde’ın The Ballad of Reading Goal “kanama”sıyla bitireyim (cinsel kimliğe gönderme yok, o sizin art niyetiniz. Siz hiç yaralanıp da kanamayanını gördünüz mü?). Morrissey de bol bol alıntı yapar bu balattan. Hatta şu ünlü “herkes öldürür sevdiğini” tripleri de buradandır. Ben daha çok sevdiğim bir kısmını paylaşayım, üstelik orjinal dilde paylaşayım da avam kaçmasın:

Some kill their love when they are young,

And some when they are old;

Some strangle with the hands of Lust,

Some with the hands of Gold:

The kindest use a knife, because

The dead so soon grow cold.

♫ Morrissey - First of the Gang to Die

Yalınkat gibi görünen fikirlerin, insanı bunaltan bir karmaşıklığın eseri olduğunu fark etmek dehayı daha bir büyüleyici kılıyor. Şunu rahatça ifade edebilirim: Deha, ironiyi kullanma yetkinliğine gizlenmiştir. Zira salt ciddiyet çoğu durumda yersiz diye nitelenebilecek kadar tekinsiz bir tavırdır.

Düşüncemi biraz açayım: 1962 yılında Küba Füze Krizi olarak bilinen, Türkiye’nin de taraf olduğu bir siyasi gerilim patlak verir. Yaklaşık iki yıl sonra, bu konuyu işleyen iki büyük yönetmen filmlerini tamamlar. Filmlerden biri Stanley Kubrick’in (efsanevî ismiyle) Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb’ı, diğeri ise Sidney Lumet’in Fail Safe’i…

Konunun ne kadar sıkıntı verici, ayrıca içinden didaktik anlatımlar çıkarılmaya nasıl da müsait olduğunu göz önüne getirirseniz, Kubrick’in film boyunca size yaşattığı absürt estetik duygunun oldukça orjinal bir yaklaşımın eseri olduğunu takdir edersiniz. Lumet’in ise o çok sevdiği bunaltı havasını size psikolojik olarak yaşattığını, yalnızca kullandığı sanat dalının özgün teknikleriyle bunu yarattığını göreceksiniz. 

Bilimsel deneylerde bir parametrenin deneyin sonucunu ne kadar etkilediğini görmek için kullanılan bir analiz yöntemi vardır: Ceteris Paribus. Birini değiştirip diğer tüm değişkenleri sabit tutarsınız ve değiştirdiğiniz parametrenin sonuç için ne ifade ettiğini görürsünüz. 

Dediğim gibi, iki film de aynı konuyu işler. İkisi de büyük maddi olanaklarla, büyük oyuncularla çekilir. Fail Safe’te Henry Fonda, Dr. Strangelove’da Peter Sellers…

İşte gelin görün ki, bu iki film insana bambaşka iki duyguyu yaşatıyor. Algı değişimi nereden kaynaklanıyor o zaman? Bunu ifade ederek deneyimleme isteğinizi baltalamak çabasına girişmeyeceğim. Yalnızca düşündüğümü söyleyeyim:

Dr. Strangelove bir deha ürünüyken, Fail Safe ancak harika denebilecek bir yeteneğin ürünü… Ve ikisi arasında insanı oldukça şaşırtan, ferahlatıcı bir kavrayış farkı var.   

♫ God is an Astronaut - Fire Flies and Empty Skies

Bir insan ya yapıtın ya da yaşamın mükemmelliğini seçmelidir.

Yeats, sıkça alıntılanan bu dizesinin ilk kısmını seçenlerdendir. Aslına bakarsanız bunun bir seçim olduğunu söylemek oldukça iyimser bir varsayıma dayanır. Zira konuyu yaratım süreçlerine yıktığımızda yapıtın mükemmelliğinin oluşmasında bir çeşit zorunluluğun rol oynadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Yapıtın mükemmeliğine giden bu yol psikanaliz literatüründe “yüceltme” olarak geçer. Freud’a göre cinsel içgüdünün, sosyal, kültürel, üstün amaçlarla yönetilmesine uygarlık çok şey borçludur, çünkü sanatçıların yaratma güçleri libidonun yönlendirilmesiyle yakından ilintilidir.

Yaşayan en büyük Türk şairlerinden İsmet Özel, “neden şair oldunuz” sorusuna bu konunun merkezine doğrudan inen bir cevap verir: Çünkü istediğim kızla evlenemedim ben.

Buradan hareketle örnekler çoğaltılabilir. Pavese’nin kadınlarla ilişkisi hep karmaşık olmuş ve onlarla bir türlü geçinememekten yakınmıştır. Hamsun Açlık’ta da anlattığı sefalet dolu günlerinde, kadınlardan göremediği ilginin eksikliğini, “Ylajali” adını verdiği (romanda da geçer) hayali sevgilisiyle gidermeye çalışmıştır. Nietzsche’nin Lou Salome hezimeti onu, Baudelaire gibi, genelevlerde piyanoculuk yapmaya kadar götürür. Maupassant kendini hem yaşamı hem de yapıtlarıyla fahişelere adamış gibidir. Kafka’nın evde kaldığı apaçık ortadadır. Hermann Hesse, sanatçının evliliğe yatkınlığı konusunu bir romanına tema yapacak kadar (Rosshalde romanı) sıkıntı yaşamıştır eşiyle. Turgenyev “mutlu bir evliliği kendisinden esirgediği için” Pauline Viardot’a hayatı boyunca kırgındır. Dante yapıtlarına başlarken, cenneti beraber gezdiği ama evlenemediği çocukluk aşkı Beatrice için “kimsenin kimse için söylemediği yüce şeyleri söyleme” ereğini edinir. Kierkegaard, muhtemelen kayıtlara geçmesi gereken en uzun aşk mektubunu yazdığı (orjinal ismi Either/Or, kitap olarak da basıldı) nişanlısı Olsen’den hâlâ bilinmeyen bir sebeple ayrıldıktan sonra onbinlerce sayfayı bulan, ciltlerce kitaplar yazan bir hayalet oldu. Jack London, Hamsun’la paralel hayat hikayesinde onunla benzer süreçlerden geçmiş, hayatını kazanma uğraşından dolayı sevdiği kadınları elde edememiştir. Henry Miller karısı tarafından başka bir kadın için terk edilince baba evine dönüp en iyi eserlerini yazmaya başlamıştır. Descartes aşık olduğu “şehla” kadını elde edemeyince, hayatı boyunca hep “şehla” kadınlara tutulma bahtsızlığını, iyi yapıtlar verme kaygısıyla birlikte yaşamıştır.

Elbette erkek sanatçılar yaratım güçlerinin kaynağını, kadınlarla ilişkilerindeki yenilgilerle beslemiyor yalnızca. Belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra, ünlerinin de verdiği umursamazlıkla gerilerinde büyük harabeler bıraktıkları da oluyor. Örneğin, Plath’in sanatını tetikleyen şey de malumunuz, o hayran olduğu eşi, şair Ted Hughes’un piçlikleridir. Şimdi Ted Hughes’dan çok daha büyük bir şair olduğu gün gibi ortadayken Plath’i bu yenilgisiyle hatırlamak ona düpedüz hakarettir. Ntv’de Olağanüstü Kadınlar belgesel dizisine muhakkak denk gelmişsinizdir. Dikkatinizi çekti mi bilmiyorum, fakat oradaki kadınların çoğu “erkeklerle olan savaşta” onurlu bir mağlubiyet ya da bir çeşit başarı elde etmiş olmakla övünülmekten ibaret hayatlar yaşamış isimlerden oluşuyor (başarı da baştan çıkarma, ümitlenmeyin). Spotlara bakın “Edward’ı tahtından eden…”, “Hollywood’dan yola çıkıp Monaco prensesi olmayı başarmış…” Onları “olağanüstü kadınlar”dan saymak, diğer kadınların, ne yazık ki, bir erkeğin bile merhametsiz hallerine dayanma “başarı”sını gösterememesinden kaynaklanan bir saçmalıktır.

Bir kadının, sırf kadın olmasından dolayı nelerden yoksun kalabileceğini, Virginia Woolf, “Kendine Ait Bir Oda” incelemesinde Shakespeare’in hayali bir kız kardeşi olduğunu varsayarak, bize bu kurgusal örnekle gösterir. Camille Claudel, Rodin tarafından delirtilene kadar gelecek vaat eden, yetenekli bir sanatçıdır. Pek bilinmez ama 1933 Aralık’ında Londra’ya psikanaliz yaptırmak amacıyla giden Beckett, Joyce’un kızı Lucia’yla tanışır ve onun hayranlığına karşılık vermeyip delirmesine yol açar. Henry James önce onlara yaklaşıyor, kitaplarında kullanabileceği öyküleri elde ettikten, onların arzularını, kederlerini bir kenara not ettikten sonra bu kadınlardan uzaklaşarak ardında yüzüstü birçok kişi bırakırken, ondokuzuncu yy’ın en gerçekçi kadın roman karakterlerini de yaratıyordu. Bizdeki İkinci Yeni’nin açık ara en arabesk şairi, o romantik Cemal Süreya ise ikinci eşi Zuhal Tekkanat’a yazdığı “Onüç Günün Mektupları”na “benden boşuna şüpheleniyorsun, ben sana hiç hayınlık etmedim” diyerek başlamak zorunda kalmasından, onun da birtakım maceraları olduğu anlaşılıyor. Sonuçta şairler doğaları gereği sorumsuz insanlardır. Sartre’a gelirsek, tüm o tipsizliğine bakmadan baştan çıkarma ve yazmanın aynı entelektüel süreçten beslendiğini öne sürerek, her ne kadar “açık ilişki” yaşıyor olsalar da Simone de Beauvoir’yı belirgin biçimde yok sayıyordu.

Bunların içinde bir tane bile prensipli adam yok mudur, sanatçıdan hayır gelmez mi derseniz, onlardan da birkaç örnek vereyim. Mesela Joseph Conrad, ne zaman bir kitap bitirse karısına büyük bir armağan alan, karısına tapan bir kocadır. Ya da Nabokov, her ne kadar gençliğini kadın avcısı gibi geçirse de, yetişkinliğinde en sadık erkeklerden biri olur. Hemen tüm kitaplarını karısı Vera’ya ithaf etmiştir. Dostoyevski stenograf olarak işe aldığı Anna’yla evlendikten sonra o ateşli mizacından beklenmeyecek kadar uysal, yardıma gereksinimli bir koca olur. Scott Fitzgerald oldukça hareketli hayatında her zaman için Zelda’yla birlikte anılmıştır. Sanılanın aksine, Freud da inanılmaz sadık bir eş ve babacan bir aile babasıdır. Martha’ya sevgisini daha önce yazmıştım zaten. Stefan Zweig, Avrupa’nın karabasanı Hitler’in hiçbir zaman alt edilemeyeceği inancından hareketle eşi Lotte’yle birlikte intihar edecek kadar ona yakın ve sahiplenicidir. Benzer bir intihar vakasını Kafka’nın atası sayılan yazarlardan Heinrich von Kleist’ta da görürüz.

Elimiz değmişken “hızlı” kadınlardan da söz açalım. Lou Salome ve George Sand en ünlüleri. T.S. Eliot’ın ve Joyce’un takdirini kazanmış Djuna Barnes, Richard Wagner’in eşi Cosima’nın annesi Comtesse d’agoult, Walpole’un, Voltaire’in ve D’Alembert’in arkadaşı Madame du Deffand, aydınlanma çağı ansiklopedistlerinin felsefe toplantılarına ev sahipliği yapan Julie de Lespinasse ve tabii ki, henüz cinselliğini kısıtlamamış Oscar Wilde’dan evlenme teklifi alan, Somerset Maughan’ı baştan çıkaran ama H. G. Wells tarafından baştan çıkarılan Violet Hunt…

İşte böyle… Şimdi tekrar dönelim bu yazıyı yazdıran adama: W.B. Yeats. Birkaç ay önce kız arkadaşım Yeats’in Türkçe baskılarının başındaki tanıtım yazısında bir cümleye dikkatimi çekmişti. Klasik şekilde başlayan yazı, işte İrlandalı şair ve oyun yazarı, Nobel aldı, eserleri şunlardır, öldükten sonra çok sevdiği Sligo’ya gömüldü… Ve ardından o beklenmedik keskin cümle gelir: “Tek aşkı Maud Gonne’un ihanetini hiçbir zaman unutmadı”

Tabii sevgilimden gelen bu dikkat çağrısı, altında entelektüel bir amaç aramayı düşünemeyeceğim kadar tehlikeli gibi gözüküyordu. Ama gel gör ki, ben onu çok seviyorum. Evet, seviyorum. Severim, azizim. Ne yapayım?

İşte Yeats bu ihanet sonrası neredeyse müritleri olmuş bir toplulukla pazartesi akşamları “mabed”lerinde toplanan, mum ışığında bir ritüel gibi geçirdikleri şiir okuma toplantıları düzenleyen bir yarı-tanrı halini alır. Gonne’un ihaneti olmasaydı, şu güzel dizeleri de okuyamayacaktık yüksek ihtimalle:

And then you came with those red mournful lips,

And with you came the whole of the world’s tears,

And all the sorrows of her labouring ships,

And all the burden of her myriad years. 

♫ Get Well Soon - You, Aurora, You, Seaside